Leestijd: 7 minuten, door Ferry Koper , Yuri van Bergen en Paul Terwisscha van Scheltinga (juli 2026)
3 december, Provinciehuis Arnhem. De Gelderse Kracht — een congres over lokale energie en veerkrachtige wijken. Twee van ons gaven die dag een workshop: één over gezondheid en sociale samenhang, één over leefbaarheid en duurzaamheid. Verschillende zalen, hetzelfde publiek, en gaandeweg dezelfde conclusie: we hadden het over dezelfde voordeur en dezelfde wijk. De derde liep mee en herkende, na dertig jaar besturen in wonen en vastgoed, het patroon achter onze verhalen. Iedereen weet wát er moet gebeuren in wijken en buurten. Iedereen worstelt echter met het effectief doén. Dat probleem verbindt ons sindsdien en motiveert ons om te laten zien hoe het wel kan.
Stel je de bewoner voor bij wie dit allemaal samenkomt. De energiecoach belt aan. Een week later de wijkverpleegkundige. Dan de isolatie-aanbieder, de welzijnswerker, het energieloket. Allemaal goedbedoeld, allemaal met een noodzakelijk stukje van de oplossing. En allemaal alleen.
Wat we deze bewoner vragen is stilletjes enorm geworden. Langer thuis wonen, in een huis dat daar niet op is gebouwd. Zelf verduurzamen. Zelf de weg vinden langs regelingen en loketten. Niemand heeft daarvoor gekozen, en de meeste mensen kunnen het als niet-professional niet overzien — laat staan uitvoeren. Wie kennis, netwerk of middelen mist, valt als eerste af.
Op een dag gaat die voordeur gewoon niet meer open. En achter een gesloten voordeur kan niemand werken.
Vijftig jaar wijkaanpak
Hoe zijn we hier gekomen? In de jaren zestig en zeventig keek de stad vooral naar de stenen. Krotten werden gesloopt, hele buurten moesten wijken voor kantoren en verkeersdoorbraken. De bewoner telde nauwelijks mee — tot bewoners zichzelf lieten tellen. Hun protest werd in 1977 rijksbeleid: bouwen voor de buurt. Vanaf de jaren negentig kwam daar leefbaarheid bij, met als sluitstuk de veertig Vogelaarwijken en hun programma’s voor sociale stijging. Goed en nodig. Maar nog altijd georganiseerd vóór de buurt.
Rond 2010 trok het Rijk zich terug uit de wijkaanpak. Sindsdien is er iets gebeurd waar we zelden bij stilstaan: de opgave is verschoven van programma naar persoon. Wat vroeger centraal geregeld werd, ligt nu op de mat van de individuele bewoner.
De erkenning dat dit niet houdbaar is, komt inmiddels van alle kanten. Voor nieuwe wijken geeft het Rijk sinds dit voorjaar zelfs een handreiking mee: fysiek volgt sociaal. Bestuurders, artsen, gezondheidswerkers en corporaties verkennen samen een City Deal op het snijvlak van energiearmoede, gezondheid en verduurzaming. Het wat, het wie en het waarom zijn beschreven. De vraag die blijft liggen is hóe — in de 14.000 bestaande buurten van Nederland, waar negentig procent van de woningen van 2050 nu al staat. En die vóór die tijd klimaatneutraal moeten zijn.
Ons antwoord: de volgende stap in vijftig jaar wijkaanpak is niet vóór de buurt organiseren, maar mét de buurt werken. Tot de buurt het zelf kan.
De juiste volgorde: gezondheid, wonen, duurzaam
Dat klinkt als een droom. Dat is het niet. Samen brengen we ruim honderd jaar praktijkervaring mee in zorg en welzijn, wonen en vastgoed, en verduurzaming van de bestaande stad. We weten wat werkt — en vooral in welke volgorde.
De vraag die een voordeur opent is zelden “wilt u van het gas af?”. Wél: zorgen over gezondheid, over geld, over te weinig sociaal contact, over vocht en schimmel, over een ouder die alleen woont, over een kind dat niet naar school gaat. Gezondheid en welzijn zijn het meest urgent en voelbaar — dáár begint het gesprek, met een warme en legitieme ingang. Vanuit dat gesprek komt de woning vanzelf in beeld: aanpassen, verbeteren, soms splitsen. En dan pas de verduurzaming: isolatie, ventilatie, energie.
De energietransitie is in deze volgorde niet de aanleiding, maar de machine waar de resultaten uit rollen. Daar zitten het geld, de wettelijke deadlines en de uitvoeringskracht om op schaal te werken. Maar die machine draait alleen als de sociale kant hem aandrijft. De fysieke ingreep is nooit het doel — het is het middel voor gezondheid, welzijn, comfort en betaalbaarheid.
Nieuw is die ingang niet: in Engeland en Ierland verwijzen huisartsen al jaren op nationale schaal door naar welzijn in de buurt. Nederland volgde met ‘welzijn op recept’. De les uit die landen: het werkt alleen als het geen extra taak wordt — niet bij de huisarts, niet bij de zorgcollega’s — maar eigenaarschap dat van onderop in de buurt zelf blijft liggen.
Zo werkt het in de praktijk
De uitvoering begint klein en bewust. Een kleine groep bewoners die wil en kan, gaat met hulp van experts aan de slag met wat er in hún buurt speelt. Hun wensen worden vertaald naar een overzichtelijke menukaart van maatregelen — van ondersteuning thuis tot woningaanpassing en isolatie. Vergelijkbare vragen worden gebundeld en collectief uitgevoerd, in een doorlopende stroom in plaats van losse projecten. Bewoners die meededen worden zichtbaar in de straat en fungeren als ambassadeur voor de volgende. Zo groeit de stroom, en kan iedereen aanhaken — juist ook wie kennis, netwerk of middelen mist.
Het verschil zit in wat de bewoner níet ziet. Vergunningen die vooraf geregeld zijn, financiering die klaarstaat, kwaliteit die geborgd is — en vakmensen die aanbellen, hun voeten vegen en in een week uitvoeren wat is afgesproken. Dáár wordt alle theorie werkelijkheid. Niet omdat wij het zelf doen, maar omdat het organiseren en regisseren van dit proces bepaalt of het in één keer goed gaat. En in één keer goed merkt iedereen: in de prijs, in de kwaliteit en in de overlast.
Klein beginnen betekent niet klein denken. Een aanpak houdt alleen stand met voldoende schaal en continuïteit: een programma van duizenden woningen over meerdere buurten, dat het losse project overstijgt. Alleen dan loont het voor bewoners, gemeenten, uitvoerders en investeerders om jarenlang samen te werken, te leren en te verbeteren. En het loont: praktijkervaringen laten tot veertig procent minder dubbel werk zien, lagere werkdruk bij professionals en meer tijd aan de voorkant — waar vertrouwen wordt gebouwd.
Dit is geen papier. De aanpak is bewezen op elke schaal: van een collectieve aanpak van vijftig particuliere woningen naar bijna-energieneutraal, tot een gezamelijke aanpak door vier gemeenten voor ruim 11.000 woningen in elf buurten. De aanpak zelf is beschreven met Klimaatverbond Nederland; de instrumenten staan in de handreiking van het Nationaal Programma Lokale Warmte (p. 43-47).
Het geld is er al
En de financiering? Die vraagt geen nieuwe geldstromen, maar het verbinden van bestaande. De budgetten voor zorg, welzijn, wonen en verduurzaming bestaan allemaal al — ze kennen elkaar alleen niet. Door middelen per buurt te stapelen en programmatisch te reserveren, komt geld daadwerkelijk terecht waar het hoort: achter de voordeur. Daarvoor bestaat inmiddels een buurtfonds-constructie, die nu in Bladel voor het eerst in de praktijk wordt getoetst — samen met gemeente, ontwikkelingsmaatschappij en financiers.
De rekensom is eenvoudig: 1 + 1 + 1 is meer dan 3. Drie transities die elkaar achter dezelfde voordeur versterken, leveren samen meer maatschappelijke én financiële waarde op dan drie losse programma’s. En het omgekeerde geldt ook. Niet integreren is óók een keuze — met minder resultaat, hogere kosten en een veel kleiner bereik.
Waar begin je — en wie helpt?
Dit is dus geen nieuwe opgave. Welzijn, zorg en leefbaarheid: dat werk vindt elke dag plaats in de buurt. Renoveren, verduurzamen en bewoners betrekken: dat doet Nederland al decennia, in vaste cycli. De bouwstenen bestaan. Wat ontbreekt is de werkbare, herhaalbare vorm die al die losse delen verbindt — per buurt, met de juiste steun en partners, en met een tijdshorizon die over verkiezingen heen reikt.
Drie vragen houden ons daarbij dagelijks bezig. Waar begin je in een buurt? Wie helpt — en in welke rol? En hoe wordt het van pilot tot dagelijkse praktijk, in 14.000 buurten? Ons kompas is daarbij simpel: kwaliteit van leven, gemeten met één vraag en een doorvraag. Hoe beoordeel je je eigen situatie — en wat maakt het één punt hoger?
Sociaal, fysiek, bestuurlijk: drie achtergronden die elkaar op één dag in Arnhem bleken nodig te hebben. Bewoners dwongen vijftig jaar geleden de vorige omslag af. Deze keer zou het niet moeten hoeven dat ze protesteren maar verdienen ze wel een praktische duw om de regie te kunnen nemen. Geen van ons kon dit alleen — en dat is precies waarom we dit optekenden. Wie in een gemeente of organisatie werkt aan deze opgave, staat voor hetzelfde: het lukt niet alleen, met welke ervaring of positie dan ook.
Herken je deze opgave in jouw wijk of buurt?
